CIEKAWE ARTYKUŁY DLA RODZICÓW

Wartości w życiu dziecka i dorosłego

Nina Olszewska


Czym jest wartość?
Słowo „wartość” pochodzi od słowa łacińskiego: „valor” lub „valere”, czyli „wartość, być wartym” oraz od greckiego „aksios”, co znaczy „odpowiedni, wart, godny, cenny”. Słowo wartość odnosi się do tego, co człowiek świadomie lub nieświadomie ceni, co jest przedmiotem pożądania, co jest upragnione przez niego, do czego wytrwale dąży. Wartością może być dowolny przedmiot, idea lub instytucja, któremu jednostka przypisuje ważną rolę w życiu. Dążenie do jego osiągnięcia traktowane jest jako konieczność ze względu na zaspokajanie potrzeb danej osoby. Zewnętrznym przejawem wartości jest obserwowalne zachowanie. Uznanie czegoś za pożądane lub upragnione wywiera wpływ na wybór celów i sposobów postępowania danej osoby. W ten sposób wartości stają się wyznacznikami naszych wyborów i dążeń oraz decydują o rozwoju osobowym każdego z nas.
Trochę inaczej na sprawę wartości spogląda pedagogika. W tej nauce przez wartość rozumie się wszystko to, co uchodzi za ważne i cenne dla jednostki i społeczeństwa oraz jest godne pożądania, co łączy się z pozytywnymi odczuciami i stanowi jednocześnie cel dążeń ludzkich (Łobocki)
Wartości są czymś ważnym - nadają życiu sens, są drogowskazem na drodze życia, bez nich nie moglibyśmy żyć lub żyłoby się nam znacznie trudniej. Wartości wyznaczają nie tylko siłę i kierunek motywacji i aktywności, ale przesądzają o przyjętej i realizowanej całościowej koncepcji własnego życia.
Opisanych zostało kilka stylów życia, opartych na realizacji różnych wartości:
• styl hedonistyczny, nastawiony na spokój i przyjemność,
• styl utylitarystyczny, akcentujący użyteczność i skuteczność w dążeniu do osiągnięcia celu „tu i teraz",
• styl dionizyjski, preferujący gwałtowność przeżyć, szybkość zaspokojenia potrzeb, zabawę, doznania zmysłowe,
• styl prometejski, odznaczający się twórczością, aktywnym przemienianiem siebie i świata.
Wartości preferowane i szczególnie wysoko cenione przez człowieka tworzą jego hierarchię wartości.
System i hierarchia wartości cechują każdą kulturę oraz każdą jednostkę. Często spotykamy następującą hierarchię wartości od najwyżej cenionych do najniżej, od uznawanych za wyższe do niższych:
• religijne (Bóg jako wartość absolutna, dążenie do świętości),
• duchowe (prawda, dobro, piękno, miłość, sprawiedliwość),
• witalne (prawo do życia, zdrowie, siły życiowe),
• utylitarne (przynoszące korzyści),
• hedonistyczne (iluzja łatwego i przyjemnego życia).
W ramach procesu wychowania człowiek, dokonując wartościowania, powinien odrzucać wartości pozorne, a także rezygnować z wartości niższych na rzecz wartości wyższych i najwyższych. Odkrywanie, przyjmowanie i prowadzenie życia zgodnego z przyjętym systemem wartości jest celem wychowania i samowychowania.
Co jest ważne?
Świat, w którym żyjemy, jest światem wartości. Wartości mogą być duchowe lub materialne. Przykładowe wartości:
• miłość,
• wiara,
• przyjaźń,
• nadzieja,
• spokój,
• szczęście,
• godność,
• honor,
• uczciwość,
• wolność,
• mądrość,
• wrażliwe serce,
• rzetelność,
• zaufanie do ludzi,
• wspaniałomyślność,
• świadomość samego siebie,
• odwaga,
• wytrwałość,
• bycie sobą,
• szacunek,
• dobre maniery,
• wiedza,
• rodzina,
• praca,
• wykształcenie,
• zdrowie,
• wolny czas,
• sława,
• uroda,
• młodość,
• samochód,
• willa,
• modne ubrania,
• podróże,
• wysokie stanowisko,
• władza,
• bogactwo wrażeń,
• rozrywka,
• pieniądze,
• pozostawienie po swoim życiu jakiegoś trwałego śladu.
W warunkach szybkich przemian społecznych, politycznych i ekonomicznych rozwijają się nowe wartości, a dotychczas istniejące zyskują nowy profil lub podlegają procesom destabilizacji. Istnieją jednak wartości trwałe, ogólnoludzkie, ponadczasowe, uniwersalne, np.:
• prawo do życia,
• pokój,
• tolerancję,
• wolność,
• prawdę,
• sprawiedliwość,
• miłość.
Każdy człowiek potrzebuje wartości uniwersalnych dla swojego zdrowego rozwoju, prawidłowego funkcjonowania w życiu dorosłym, dla dawania sobie rady z problemami dnia codziennego.
Kształtowanie się systemu wartości w przeciągu życia człowieka
Nasz system wartości może zmieniać się w przeciągu życia w związku z naszą historią, przeżytym doświadczeniem. Najintensywniejszym okresem budowania systemu wartości w naszym życiu jest okres dorastania, przypadający na lata między 13-14 rokiem a 18-20 rokiem życia. Intensywny rozwój systemu wartości na tym etapie życia daje szansę na uaktywnienie tych psychofizycznych możliwości osoby, które pozwalają jej stawać się coraz bardziej człowiekiem i wykorzystywać wrodzony i nabyty potencjał fizyczny, psychiczny, społeczny i duchowy.
Jak wpajać i kształtować wartości w młodym człowieku
W świecie, w którym więcej znaczy „mieć” niż „być”, w którym podstawową wartością staje się pieniądz i dobra materialne, trudno jest wychowywać do wartości wyższych - uniwersalnych. Czasami my, dorośli, gubimy się w pędzie życia, zapominamy o tym, co naprawdę ważne, stąd tym bardziej trudno jest młodym ludziom, których kręgosłup moralny jest w trakcie kształtowania. Poza tym jako rodzice „tak bardzo staramy się dać naszym dzieciom to, czego sami nie mieliśmy, że zapominamy o przekazaniu im tego, co otrzymaliśmy” (Miller, Krótkie lekcje życia. Gry i zabawy, s. 23).
Postawy dzieci i młodzieży, ich świat wartości kształtuje dom rodzinny, szkoła, Kościół, grupa rówieśnicza, środki społecznego przekazu. Te środowiska wychowawcze o dużym znaczeniu winne wychowywać do wartości w sposób komplementarny, a tak często, niestety, nie jest. Jak w takim razie sprawić, by wartości uniwersalne stały się wartościami młodego człowieka, by kierował się nimi w swoim życiu? Młodym ludziom, poszukującym drogi, po której mogliby bezpiecznie i godnie iść, można pomóc umiejętnie wprowadzając ich w świat uniwersalnych wartości etycznych, zawierających w sobie wielowiekowe doświadczenia i refleksję. Jak tego dokonać?
Obecnie wychowanie rozumie się najczęściej jako wspieranie rozwoju dziecka, by stał się osobą znającą swoją wartość, człowiekiem wypełnionym wartościami wzbogacającymi własne życie i życie innych, z którymi się kontaktuje. Każde dziecko ma w sobie coś wyjątkowego i wspaniałego, co może zaofiarować światu, a nikt lepiej niż rodzice nie ukaże mu jego mocnych stron, jego niepowtarzalnej wartości. W procesie wychowania należy również nadać wszelkim godnym uznania wymogom społecznym, normom, zasadom czy wzorcom postępowania rangę wartości nie tylko pożądanych i upragnionych, lecz także rangę wartości, którym dziecko dobrowolnie ulega i z którymi się identyfikuje, a czasem w wyniku uwewnętrznienia uważa je za część składową swych zachowań i postaw w życiu codziennym.
Dzieci, jak każdy, uczą się więcej dzięki obserwacji dobrego przykładu niż, gdy im się mówi, jakie mają być, a jeszcze więcej przez doświadczenie. Pokaz działa skuteczniej niż mówienie zgodnie z chińskim przysłowiem: „usłyszałem - zapomniałem, zobaczyłem i pamiętam, zrobiłem i rozumiem”. To poprzez działanie, zaangażowanie wszystkich zmysłów chwytamy pełne znaczenie tego, co usiłujemy zrozumieć. Uczymy się stale w codziennym doświadczeniu, obejmującym chwile odkryć, planowane i nieplanowane zdarzenie i czyny oraz inspirujące, nieoczekiwane przygody. Przez obserwacje i działanie z rodzicem dzieci przyswajają sobie wiele wzorców: zachowań, sposobów mówienia, rozwiązywania problemów i porozumiewania, przekonań, wartości i postaw moralnych. Trudno jest być właściwym wzorem dla dziecka - wymaga to wielu przemyśleń i starań. Aby to się udało, należy być konsekwentnym. Dorosły może kształtować pożądane zachowania dziecka poprzez bycie wzorem na dwa sposoby:
• pierwszy to nasz styl życia - sposób, w jaki funkcjonujemy, co robimy i co mówimy, jak reagujemy; by miało to moc wychowania ku wartościom należy zbadać swój system wartości, a następnie przyjrzeć się swoim zachowaniom, aby sprawdzić, jak dalece się tym systemem kierujemy, np. jeżeli spełniamy dawane obietnice, uczymy dziecko dotrzymywania zobowiązań; jeżeli mówimy do dziecka „Nie wolno kłamać”, a potem prosimy, by kryło nas przed kimś w rozmowie telefonicznej, to na pewno nie nauczymy prawdomówności; oto kilka wskazówek, które warto wziąć pod uwagę, by nasze zachowanie spełniło swe zadanie:
• bądźmy żywym, chodzącym przykładem właściwego działania,
• bądźmy konsekwentni - róbmy to, co mówimy i mówmy to, co robimy,
• żyjmy w zgodzie z tym, w co wierzymy i przekazujemy dzieciom, abyśmy byli wiarygodni dla swoich dzieci,
• bądźmy świadomi, czego uczymy - autorefleksja nad tym, czy moje zachowanie jest zgodne z tym, co mówię dziecku;
• planowe demonstrowanie wartości, które chcemy wpoić dziecku, np. jeżeli dziecko ma kłopoty z zawieraniem przyjaźni, zabieramy je ze sobą, kiedy sami przedstawiamy się nowym sąsiadom - nie mówiąc ani słowa uczymy ich inicjowania rozmowy i poznawania nowych ludzi.
Warto wprowadzać też inne sposoby wpajania dzieciom różnych wartości. Poniżej prezentuje Państwu kilka pomysłów na uczenie dzieci wartości i rozwijania pozytywnych postaw:
• przyłapujmy dziecko, kiedy jest grzeczne - zamiast przyłapywać je na złym zachowaniu, powinniśmy nastawić się na to, aby przyłapać je na robieniu dobrych rzeczy,
• załóżmy „Rodzinną (Przedszkolną) kronikę pomysłów”, gdzie będziemy zapisywać pomysłowe przedsięwzięcia całej rodziny (grupy przedszkolnej) - zapisujmy w niej wszelkie zachowania domowników, które uznamy za rewelacyjne lub rozsądne, znaczące dokonania, jak i drobne uczynki - warto mieć uszy i oczy otwarte na co dzień; księga będzie ciekawsza, im więcej rzeczy w niej uwiecznimy; oczywiście należy ją przeglądać od czasu do czasu (np. raz na tydzień czy miesiąc), by przypomnieć sobie, jak pomysłowa potrafi być dana rodzina (grupa przedszkolaków),
• czytajmy bajki, opowiadania, baśnie, a potem omawiajmy z dzieckiem konkretne cechy i zachowania bohaterów; bajki i baśnie wprowadzają dziecko w ludzkie przeżycia, uczucia, motywy postępowania, ukazują też najważniejsze cechy psychiki ludzkiej; tam również dobitnie jest postawiony problem dobra i zła, pracowitości, odwagi, a obok nich chciwości, skąpstwa, tchórzostwa i lenistwa, które „każą” dziecku stanąć po stronie pozytywnych wartości moralnych; praca z utworem literackim rozwija się najlepiej wtedy, gdy nawiązuje on do szeroko rozumianych zainteresowań i potrzeb małych odbiorców, gdy wprowadzając dziecko w świat literatury, odwołuje się do przeżyć w naturalny sposób mu najbliższych, dlatego ważne jest, aby utworzyć odpowiednio dobrany księgozbiór, zawierający przede wszystkim książki wartościowe, ukazujące świat dobra, prawdy i piękna; utwory należy dobierać odpowiednio do poziomu rozwoju dziecka, jego możliwości recepcyjnych oraz do zainteresowań,
• odgrywajmy z nimi scenki i role,
• rozmawiajmy,
• doceniajmy zachowania, które chcemy kształcić, np. odwagę moralną w przypadku mówienia prawdy, gdy kłamstwo byłoby łatwiejsze i wygodniejsze,
• stawiajmy pytania, stosujmy metafory, obrazy zamiast wykładu,
• napiszmy i wytnijmy aforyzmy, wartościowe cytaty, przyklejmy na lodówce czy ścianie regału, by przypominały nam i dzieciom o wartościach, które są dla nas ważne,
• stosujmy jak najwięcej zabaw i gier - w trakcie zabaw, które skłaniają do aktywności, dzieci same odkrywają te ważne problemy (przykłady takich zabaw zamieszczam na końcu artykułu),
• stosujmy konsekwentnie i adekwatne konsekwencje i nagrody - warto zwrócić uwagę na po pierwsze: jakiego typu stosujemy konsekwencje czy nagrody - jeśli głównie materialne, to być może ukształtujemy hierarchię wartości z materialnymi na jej czele, a po drugie: jakie zachowania przez nie wzmacniamy - karząc za przyznanie się do winy, uczymy, iż lepiej jest zrobić wszystko, by następnym razem to się nie wydało i np. kłamać niż mieć odwagę moralną i przyznać się do popełnionego błędu,
• ustanówmy jasno określony, uwyraźniony i czytelny kodeks rodzinny (przedszkolny), który powinien być spisany i umieszczony na honorowym miejscu w domu (przedszkolu), a przede wszystkim urzeczywistniany konsekwentnie w działaniu; warto go wykorzystywać w argumentacji, wyborach, potrzebie zastosowania sankcji lub przeciwnie uhonorowania czy nagrodzenia. Oczywiście taki kodeks ma znaczenie wówczas, gdy dotyczy wszystkich członków rodziny (przedszkola) i w jakiś sposób jest uzgodniony z dziećmi.
Przekazywanie dzieciom tych ważnych lekcji trwa przez całe życie i po części odbywa się automatycznie, kiedy dzieci czerpią z przykładu, jaki im dajemy jako rodzice i wychowawcy. Warto przy tym pamiętać, iż praca rodziców i wychowawców przynosi efekty po dłuższym czasie. Jednocześnie nie zapominajmy, iż pomimo starań postępować w tak spójny sposób, jak tylko się da, z pewnością będziemy popełniać błędy, jednak dzieci nie potrzebują idealnych rodziców. Dzieci oczekują od nas, że będzie nam o coś chodziło - że postawimy granice, ustalimy zasady postępowania, wskażemy właściwy kierunek. Wychowujmy tak młode pokolenie, by czyniło dobro, by szukało piękna w sobie i wokół siebie, by żyło w zgodzie z samym sobą i drugim człowiekiem.

Przykłady zabaw na kształtowanie wartości

„Podstawowe potrzeby”
zabawa dla przynajmniej 2 uczestników od co najmniej 5 roku życie, pomoce: tablica lub duży arkusz papieru i kreda lub długopis
Te zajęcia można poprowadzić z jednym dzieckiem, z całą rodziną czy klasą szkolną. Siadamy z uczestnikami i stawiamy pytanie: „Jakie rzeczy, oprócz wody, powietrza i słońca, są konieczne do życia?” (dla starszych dzieci pytanie może mieć inną formę, np.: „Jakie rzeczy stanowią o wartości życia?”). Robimy rundkę, zadając to pytanie każdemu i zapisujemy wymienione przez każdą osobę rzeczy na tablicy lub arkuszu papieru. Gdy lista się rozrasta, a dzieci wymieniają tylko takie rzeczy jak telewizja, zabawki czy ubrania, zasugerujmy im inne ważne dla nich wartości, takie jak przyjaźń, rodzina, miłość, itp. Możemy zapytać: „A czy są jakieś inne rzeczy, które pomagają ci przeżyć każdy dzień?” lub „Dzięki czemu czujesz się tak dobrze jakiegoś dnia?”. W każdej rodzinie lista będzie inna, są setki możliwości, na początek podaję kilka propozycji:
telewizja, zabawki, komputer, szczoteczka do zębów, kosmetyki, muzyka, rodzina, basen, przyjaciele, kościół, miłość, narty, kino, piłka nożna, nauka, elektryczność, sklepy..
Kiedy stworzymy listę, poprośmy uczestników zabawy, by każdy po kolei wykreślał jeden przedmiot, bez którego jednak mógłby przeżyć, gdyby musiał. Na początku listy będzie to łatwe, ale dochodząc do coraz bardziej podstawowych dla życia elementów, zadanie się skomplikuje. Nie ma tu złych ani dobrych odpowiedzi - akceptujemy wszystko, co na poważnie jest wymieniane jako rzecz, bez której nie można żyć. Kontynuujemy wykreślanie tak długo, aż zostanie na liście tylko jedna pozycja. Zajęcie to pozwoli młodszym dzieciom uświadomić sobie, co jest dla nich naprawdę ważne, a nastolatków i dorosłych pobudzi do myślenia. Ciekawe są powody, dla których dzieci odrzucają kolejne rzeczy. Poprzez swoje pytania i komentarze możemy naprowadzać dzieci do różnych ważnych konkluzji. Zabawa ta automatycznie kończy się rozmową o wartościach i priorytetach danej rodziny czy grupy. (Miller, Krótkie lekcje życia. Gry i zabawy, s. 26)

„Wartość duszy”
zabawa dla przynajmniej 2 uczestników od co najmniej 5 roku życie, pomoce: banknot 10-złotowy, 10 złotówek
Pokażmy dzieciom banknot i monety. Poprośmy, by obejrzały je bardzo dokładnie i wskazały wszystkie cechy, którymi się różnią. Przyjmijmy ich obserwacje i dodajmy własne, jeśli nie wymienili jakiejś ważnej cechy (np. twardość, hałas przy upadaniu, kolor, ciężar, możliwość podarcia). Przypomnijmy im, że mimo tych wszystkich różnic między dwoma przedmiotami, ich wartość jest taka sama. Odnieśmy to porównanie między monetami a banknotem do świata ludzi. Poprośmy dzieci, aby wymieniły cechy, którymi ludzie różnią się między sobą. Można zasugerować idee podobne do tych zastosowanych wobec monet i banknotu: szorstkość/miękkość w kontakcie, hałaśliwość a spokój, kolor skóry, waga ciała, wielkość sylwetek, itp. Jeśli 10 złotówek i jedna 10-złotówka, mimo fizycznych różnic, mają taką samą wartość, to co można powiedzieć o ludziach? (Miller, Krótkie lekcje życia. Gry i zabawy, s.44)

„Niech przejdzie to na mnie”
Zabawa polega na docenianiu dobrych uczynków; w momencie, kiedy ktokolwiek z domowników/grupy przedszkolaków zrobi dobry uczynek albo zachowa się w sposób inspirujący dla innych, koniecznie zwracamy na to uwagę i oświadczamy: „Mam nadzieje, że przejdzie to na mnie”; warto do swoich działań wychowawczych dodać nieco humoru i potrzeć swoim ramieniem o ramię tego, kto się tak wspaniale zachował; dostrzegajmy zarówno wielkie, jak i drobne uczynki. (Weston, Weston, Co dzień mądrzejsze. ..., s. 78)


Literatura:
1. Bettelheim B. (1985). Cudowne i pożyteczne. O wartościach i znaczeniach baśni. Warszawa.
2. Haug-Schnabel G., Schmid-Steinbrunner B. (2008). Dziecko z charakterem. Jak wspierać psychikę dziecka, aby ustrzec je przed lękiem, ucieczką w przemoc lub uzależnienia. Poznań: Media Rodzina.
3. Jarco J., Kalita Z., Semp M., (1993). Świat wartości moralnych. Warszawa-Wrocław.
4. Łobocki M. (2002). Wychowanie moralne w zarysie. Kraków.
5. Matusewicz C. (1975). Psychologia wartości. Warszawa-Poznań.
6. McGregor C. Kształtowanie twórczej osobowości dziecka. Zabawy i ćwiczenia. Warszawa: Świat Książki.
7. Miller J. C. (2003). Krótkie lekcje życia. Gry i zabawy. Warszawa: Pruszyński i S-ka.
8. Papuzińska J., Żurakowski B. (red.). (1985). Wartości literatury dla dzieci i młodzieży. Warszawa-Poznań.
9. Tyszkowa M., Żurakowski B. (1984). Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka. Poznań.
Weston D. C., Weston M. S. (1999). Co dzień mądrzejsze. 365 gier i zabaw kształtujących charakter, wrażliwość i inteligencję emocjonalną dziecka. Warszawa: Prószyński i S-ka.


........................................................................................................................................................................

Przedszkolak a komputer. Jak ochronić dziecko przed niebezpieczeństwami szklanego ekranu?
Dorota Zinkiewicz, psycholog w szkole podstawowej i poradni psychologiczno-pedagogicznej

Używanie komputera jako jednego z pożytecznych narzędzi poszerzających możliwości rozwoju dziecka może przynieść duże korzyści; niebezpieczne natomiast staje się nadużywanie go. Obecnie coraz młodsze dzieci mają kontakt z komputerem, niejednokrotnie posługując się nim bardziej sprawnie niż rodzice. Nie można zapominać jednak o destrukcyjnym wpływie na psychikę dzieci łatwo dostępnych gier komputerowych, w których występuje wysoki poziom agresji słownej i nadmiar niepotrzebnych informacji. Każdy program, z którego korzysta dziecko, powinien być dostosowany do jego poziomu rozwoju i możliwości percepcyjnych, najlepiej na licencji, co stanowi zabezpieczenie przed dostępem do niewłaściwych treści. Prawdziwe kłopoty zaczynają się, gdy dziecko zaczyna przejawiać symptomy uzależnienia od komputera. Objawy, które powinny zaniepokoić rodziców i skłonić ich do interwencji, to:

odrealnienie, oddzielenie od rzeczywistości (dziecko uznaje gry, filmy, informacje, np. z sieci, za jedyną rzeczywistość, ważniejszą od codziennej),
frustracja w przypadku pozbawienia możliwości korzystania z komputera, przerwania gry, oglądania filmu itp. i powstająca na bazie frustracji agresja o różnych przejawach i skutkach,
przedłużanie, przeciąganie czasu spędzanego przed ekranem, opóźnianie czasu pójścia spać, rezygnacja z posiłków na rzecz zabawy z komputerem,
ukrywanie, ile czasu rzeczywiście spędza się przy komputerze, łamanie danego słowa, że "program potrwa jeszcze tylko 10 minut",
rezygnacja z innych form aktywności, szczególnie zabawowej, z kontaktów z innymi dziećmi na rzecz komputera,
zaniedbywanie swoich - nawet drobnych - obowiązków,
pogorszenie stanu zdrowia, rozumiane jako:
podrażnienie spojówek i skóry,
pogorszenie wzroku,
bóle pleców,
podatność na infekcje,
bezsenność,
nadpobudliwość,
zaburzenia koncentracji uwagi i sprawności myślenia,
rozdrażnienie,
zaburzenia kontroli popędów (łatwo wyzwalająca się agresja),
zaburzenia łaknienia,
kompulsja (brak kontroli w nadużywaniu korzystania z komputera),
zespół abstynencyjny - złe samopoczucie w okresach pozbawienia możliwości korzystania z komputera.
Szczególnie niebezpieczne może być niewłaściwie kontrolowane korzystanie przez młodsze dzieci z Internetu. Należy chronić maluchy przed możliwymi oszustami, hakerami czy przestępcami seksualnymi. Nie można pozwolić dzieciom na udzielanie informacji o sobie obcym w sieci. Od najwcześniejszych prób korzystania z Internetu naszym pociechom powinna towarzyszyć odpowiednia doza nieufności.

Przedszkolowo.pl logo